Dokument NDH iz jula 1941

 

POVJERLJIVI DOKUMENT NDH | JUL 1941. GODINE | ARHIVSKA HRONIKA

Šta je Komanda kopnene vojske javljala Zagrebu? 

Arhivski dokument Komande kopnene vojske NDH od 21. jula 1941. godine obuhvata period od 10. do 20. jula 1941. Izveštaj sadrži procene vojno-političke situacije, stanja na terenu, aktivnosti četnika i komunista, položaja Srba, Jevreja i drugih grupa, odnosa sa Nemačkom i Italijom, kao i pregled bezbednosnih, vojnih i političkih prilika u NDH.

I. Politička situacija

a) Spoljna situacija

Vođa Nemačkog rajha uputio je čestitku Poglavniku povodom rođendana:

„Povodom Vašeg rođendana, koji prvi put dočekujete na čelu Hrvatske Države, šaljem Vašoj Preuzvišenosti najsrdačnije želje za Vašu ličnu sreću i za budućnost Hrvatske.“

Hrvati iz Urugvaja izjavljuju odanost Poglavniku:

„Sa velikog skupa Hrvati Urugvaja izražavaju Vama, kao oslobodiocu, potpunu odanost. Uvek Za dom spremni!“

Finska je priznala Nezavisnu Državu Hrvatsku. Ministar spoljnih poslova dr Mladen Lorković uputio je finskom ministru spoljnih poslova Rolfu Vitingu telegram zahvalnosti u ime Vlade NDH. Kao odgovor primio je sledeću poruku:

„Za Vladu Finske bilo je iskreno zadovoljstvo da prizna Nezavisnu Državu Hrvatsku, jer je finski narod ponosan što može zajedno sa hrvatskim narodom da se bori na strani Nemačke. Uz to Vam upućujem svoje najbolje želje za dobrobit Hrvatske.“

Bugarski poslanik Jordan Mečkarov je 15. jula u hotelu „Esplanada“ primio predstavnike zagrebačke štape. U izjavi je istakao značaj NDH i naglasio da, kao i Bugarska, učestvuje u izgradnji novog evropskog poretka.

U Rijeci, Milanu i Torinu pojavljuju se grafiti i natpisi na zidovima:

• „Musolini! Gde su tvoji sinovi i zašto ne idu na front?“
• „Šta smo dobili sa Sušakom? Dok nije bio naš, imali smo šta da jedemo, a sada, kada je naš, nemamo šta da jedemo.“

Prema izveštaju, ruski emigrant Boris Valfrej, koji je bio interniran u logoru „Danica“ kod Koprivnice, pušten je na slobodu. Za vreme boravka u logoru imenovan je za starešinu interniraca, što mu je omogućilo da dođe do određenih saznanja.

Prema njegovim navodima, Kosta Pećanac, Milisav Jelić i Mića Mihajlović organizuju četničke snage u Srbiji sa ciljem izvođenja četničkih akcija i gerilskog ratovanja na području Nezavisne Države Hrvatske (glavni pravci: Srijem i Bosna). Skrivaju se u okolini Banje Koviljače, u planinskim predelima Vučevca, Prijavora i Zminjaka, gde ih snabdevaju trgovac Jovičić i bivši major Palošević. Ruski emigrant je predložio da bude stavljen u vezu sa nemačkim Gestapom radi saradnje.

b) Unutrašnja situacija

Hrvatski narod sa velikim interesovanjem prati dešavanja na Istočnom frontu, a dobrovoljci se i dalje prijavljuju za Hrvatsku legiju. U Međumurju vlada veliko nezadovoljstvo, ali je ublaženo zbog Poglavnikovih protesta upućenih savezničkim vladama. Raspoloženje Hrvata prema voisci ocenuje se kao veoma dobro.

Istovremeno se navodi da među Jevrejima i Srbima vlada velika zabrinutost zbog nastavka njihovog progona i uklanjanja sa područja pod kontrolom NDH.

v) Aktivnost bivše jugoslovenske vlade

U proteklih deset dana nisu objavljene nikakve deklaracije jugoslovenske vlade u izbeglištvu, niti je bilo značajnijih javnih nastupa. Zabeleženo je jedino da su pojedini članovi otputovali iz Lisabona u London.

II. Raspoloženje naroda

• Hrvati: Raspoloženje je veoma dobro. Muslimani iz Sandžaka bili su kod Poglavnika i naglasili da su uvek bili i biće Hrvati. Bivše organizacije HSS-a pristupaju ustaškom pokretu. Radnici su zadovoljni najavom zakona o minimalnoj nadnici, a iz Nemačke su za njih poručene drvene kuće.
• Srbi: Utučeni su i uplašeni zbog preseljavanja u druge delove države i u Srbiju. Veliki broj njih prelazi u rimokatoličku i grkokatoličku veroispovest. Neki se nadaju pobedi Engleske, Rusije i Amerike, dok drugi mirno čekaju razvoj događaja.
• Jevreji: Raspoloženje je oslabilo zbog nemačkog napredovanja na Istoku. Mnogi su našli utočište u Splitu pod italijanskom kontrolom, gde ih Italijani za sada štite iako nisu njihovi državljani.
• Komunisti: Uprkos oštrim merama, aktivni su i šire propagandu (posebno u Zagrebu bacanjem letaka). U Hercegovini pripremaju akcije zajedno sa četnicima. U Đakovu i drugim mestima uhapšeno je više lica sa komunističkom literaturom.

Zabeležene sabotaže i akcije:

• 6/7. jul: Presečene telegrafske i železničke žice na pravcu Zagreb–Ozalj i prema Ogulinu.
• 11. jul: Pokidani vodovi između stanica Kamanje i Buhnjarci.
• 12. jul: Pucano na voz br. 75 kod Okučana (pogođeni lokomotiva i poštanski vagon).
• 13. jul: Diversija na pruzi Vrbovsko–Moravice.
• 14. jul: Napad na prugu Lekenik–Turopolje.
• 13/14. jul: Pobuna u zatvoru Kerestinec. Oko 70–80 zatvorenika napalo stražu, zaplenilo 14 pušaka, 2-3 puškomitraljeza i 30 bombi. U poteri kod Svetog Obreža, Jastrebarskog, Podsuseda i Stupničke šume ubijeno je i zarobljeno više desetina pobunjenika.
• 15/16. jul: Bačena bomba na nemačke stogove sena u Vrapču.

Manjine

Nemačka manjina: Uživa ista prava kao Hrvati, ali izveštava svoje pretpostavljene u Nemačkoj o svim postupcima hrvatskih vlasti i preostalom ratnom materijalu bivše vojske.

Mađarska manjina: Uživa zaštitu, ali vrši propagandu. U Vinkovcima su primećeni natpisi „Živela Mađarska“. U Međumurju mađarske vlasti ističu proglase da su Čakovec i Prelog konačno pripali Mađarskoj.

III. Četnička akcija

Akcije protiv četnika vode se sistematski u oblastima Vrbas, Bosna i Jadran. Prema izveštajima, spremaju se veći upadi i zajedničke akcije četnika i komunista:

• Livno i Glamoč: Akcijom rukovodi bivši kapetan Hranislav Janković sa oko 200 naoružanih ljudi.
• Gacko i okolina: Braća Popović (Dražljevo) drže 150 ljudi; Aćim Grgur (Berušica) 150 ljudi; Radojica Nikčević i pukovnik Baja Stanišić na Krstacu drže oko 200 četnika. Okupljaju se prema selu Zajevica. Na tom području se nalazi i oko 2.500 ненаоружаних izbeglica.
• Stolac – Plana: Nalazi se oko 3.000 naoružanih izbeglica sa stokom.
• Petrinja – Glina: Srpsko stanovništvo se povlači u šume radi organizovanja napada.

Od 14. jula italijanske trupe u Boki Kotorskoj vode žestoke borbe protiv crnogorskih pobunjenika (uz upotrebu avijacije i mornarice), pri čemu je bombardovano Cetinje. Italijani su blokirali puteve ka Dubrovniku i Trebinju, a domobranski bataljon 14. pešadijskog puka preuzeo je obezbeđenje istočnog dela Trebinja.

IV. Akcija naših snaga

Domobranske jedinice upućivane su kao obezbeđenje tokom akcija preseljavanja stanovništva (Prijedor, Plješevica, Lika, Bosanska Krajina). U Gospiću su preduzete mere povodom dovođenja oko 1.500 ljudi u koncentracione logore, dok je u Gračac upućeno 30 domobrana kao pojačanje ustašama.

IX – XII. Ishrana, saobraćaj i stanje u vojsi

IX. Ishrana: Snabdevanje je veoma otežano, u pojedinim selima stanovništvo praktično gladuje. Posebno je težak položaj u primorju gde Italijani onemogućavaju ribolov.

X. Saobraćaj: Odvija se redovno uz manje opstrukcije. Putevi su u lošem stanju.

XI. Odnosi ustaša i vojske: Ocena je da se odnosi popravljaju, uz zabeležen incident u Zagrebu (12. jula) kada su dvojica ustaša drsko uvredila i verbalno napala bojnika Hinka Pavelića.

XII. Stanje u vojsi: Nastoji se eliminisati nasleđe jugoslovenske vojske. Disciplina još nije na željenom nivou zbog kadrova školovanih u bivšoj kraljevini. Najveći problem je nedostatak sposobnih podoficira, dok se vojnici najviše žale na nedovoljne količine hleba.

Izveštaj Komande kopnene vojske NDH iz jula 1941. nedvosmisleno svedoči o ubrzanom slomu bezbednosnog sistema novostvorene države, masovnim progonima stanovništva i rasplamsavanju prvih žarišta oružanog otpora širom Teritorije.