Kadrifakovski masakr

OVČE POLJE, 1923. GODINE | ARHIVSKA HRONIKA

Napad VMRO na srpske civile i ciklus nasilja 

 

U noći 16. januara 1923. godine, na prostoru Vardarske Makedonije zaoštren je sukob između jugoslovenskih vlasti i komitskih organizacija. Napad na srpsko kolonističko naselje Kadrifakovo kod Štipa postao je jedan od najdramatičnijih simbola političkog terora i odmazde u međuratnom periodu.

U Kadrifakovu na Ovčem Polju živeli су srpski dobrovoljci i njihove porodice koji su se nakon Prvog svetskog rata doselili u Makedoniju u okviru državne agrarne reforme i kolonizacije. Za VMRO, čije su aktivnosti bile usmerene protiv jugoslovenske vlasti i srpskog prisustva u regionu, ovakva naselja predstavljala su ključni simbol nove državne politike.

Te zimske noći Kadrifakovo je postalo meta organizovanog napada koji je u potpunosti promenio sudbinu ovog sela i pokrenulo novi talas oružanih sukoba.

Napad na Kadrifakovo

Prema izvorima koji se bave ovim događajem, napad je izvela četa VMRO kojom je komandovao vojvoda Ivan Janev Brlo. Akcija je počela iznenadnom vatrom i eksplozijama, nakon čega su napadači ušli u selo. Usledila je nasumična pucnjava, a kuće kolonista su zapaljene.

Broj žrtava u istorijskim izvorima nije ujednačen:

• Makedonski enciklopedijski izvori: navode 23 ubijena kolonista i članova njihovih porodica;
• Pojedini bugarski izvori: beleže 26 poginulih i 15 ranjenih.

Ta razlika naglašava potrebu za opreznim ukršatnjem podataka. Ono oko čega se izvori slažu jeste da je napad bio primarno usmeren na civilno kolonističko stanovništvo i da je selo uništeno, dok su preživeli kolonisti ubrzo zauvek napustili Kadrifakovo.

Poruka posle napada

Napad je imao i snažnu psihološko-propagandnu dimenziju. Prema bugarskim istorijskim izvorima, prilikom povlačenja komita ostavljeno je pismo potpisano imenom Todora Aleksandrova. U njemu se kolonistima otvoreno poručivalo da napuste Vardarsku Makedoniju ili će doživeti istu sudbinu kao stanovnici Kadrifakova.

Kopija pisma je, prema istoj verziji, poslata kralju Aleksandru, predsedniku vlade Nikoli Pašiću i vodećim beogradskim listovima. Ipak, istoričari upozoravaju na oprez: samo potpisivanje pisma imenom Todora Aleksandrova ne predstavlja automatski dokaz da ga je on lično sastavio ili direktno naredio njegovo pisanje.

Odjek u Beogradu i političke posledice

Vest o masakru izazvala je oštru reakciju u Beogradu. Jugoslovenske vlasti su odmah pojačale vojno i žandarmerijsko prisustvo na jugoistoku zemlje i dodatno obezbedile granicu prema Bugarskoj, uz upućivanje oštrog diplomatskog protesta vladi u Sofiji.

Zvanični Beograd je događaj isticao kao ključni dokaz da se sa bugarske teritorije organizuju terorističke akcije protiv državnog integriteta i srpskog stanovništva. Kadrifakovo je time preraslo okvire lokalnog zločina i postalo krupno političko pitanje.

Istraga i višegodišnji sudski proces

Nakon napada usledila je opsežna policijska i sudska istraga. Proces se otegao godinama, a pred sud su izvedeni samo oni za koje je tužilaštvo tvrdilo da poseduje čvrste dokaze o umešanosti. Nakon suđenja pred Okružnim sudom u Štipu, presudu je potvrdio Skopski apelacioni sud, a potom i Kasacioni sud u Beogradu.

Smrtna kazna:

• Stojan Stojanović
• Stefan Stojanović
• Stojan Sudić

Vremenske kazne zatvora:

• Petar Petruša Mitev — 15 godina
• Ristić-Vardarski — 10 godina
• Vasil Kovačevski — 8 godina

Oslobođen optužbe: Zlate Nikolić iz Krivog Dola (usled nedostatka dokaza).

Kadrifakovo i Garvan: Spiralni ciklus nasilja

Događaji u Kadrifakovu pokrenuli su novu lavinu stradanja. Početkom marta 1923. godine u selu Garvan usledila je surova odmazda jugoslovenskih snaga, tokom koje je bez suđenja ubijena velika grupa meštana.

Ovaj sled ukazuje na mehanizam sukoba u Vardarskoj Makedoniji: VMRO je napadom na Kadrifakovo udarila na srpske koloniste, na šta su državne snage odgovorile represijom i odmazdom nad lokalnim stanovništvom Garvana, čime se političko nasilje konstantno obnavljalo.

Konačan sud

Kadrifakovo ostaje jedna od najtežih epizoda u sukobima između jugoslovenske države i VMRO tokom dvadesetih godina XX veka. Pored jasnih činjenica da je selo napadnuto, zapaljeno i da je stradalo više desetina civila, pojedini detalji — poput tačnog broja žrtava i uloge samog vrha VMRO — zahtevaju naučnu zadršku i kritičko čitanje izvora.

Kadrifakovački masakr zato ne treba posmatrati kao izolovan incident, već као tragični deo šireg ciklusa terora, represije i represalija koji je godinama potresao jugostok Kraljevine.

„Napad na Kadrifakovo u januaru 1923. i odmazda u Garvanu dva meseca kasnije pokazuju tragičnu zakonomernost međuratnog Balkana: svaki teroristički akt otvarao je nova vrata za državnu represiju, ostavljajući civilno stanovništvo unutar unakrsne vatre.“

Izvori i literatura

• Dnevni list „Vreme“ – savremeni izveštaji o istraci i sudskom procesu za Kadrifakovo.
• Sudska dokumentacija – presude Okružnog suda u Štipu, Skopskog apelacionog i Kasacionog suda.
• Makedonski enciklopedijski izvori – podaci o napadu i žrtvama među kolonističkim stanovništvom.
• Bugarska istorijska historiografija – podaci o akciji čete Ivana Janeva Brla i pismu pripisanom Todoru Aleksandrovu.
• Istoriografska literatura o VMRO i oružanim sukobima u Vardarskoj Makedoniji (1918–1934).

*Napomena: Brojeve žrtava i tvrdnje o individualnoj odgovornosti u naučnim radovima treba dodatno precizirati prema konkretnim arhivskim fondovima zbog neslaganja u primarnim izvorima.