Kapošvarski bombaški proces:

JANKA PUSTA I AFERA KAPOŠVAR, 1930-E | ISTORIJSKA REKONSTRUKCIJA

Slučaj Edea Premeca: Teroristička pošiljka, logor Janka Pusta i suđenje u Kapošvaru 

 

Jedan od najzanimljivijih slučajeva u kojima se u diplomatskim dokumentima iz 1930-ih pominju ustaška emigracija i terorističke akcije protiv Kraljevine Jugoslavije bio je proces pred sudom u mađarskom gradu Kapošvaru. U središtu ove afere našli su se eksploziv maskiran u knjigu, pogranični krijumčari i političke napetosti na relaciji Beograd–Budimpešta.

Afera je izbila nakon eksplozije u policijskoj stanici u Koprivnici, kada je u Jugoslaviju uneta paklena mašina izuzetno opasne izrade. Prema zvaničnom materijalu koji je jugoslovenska vlada 1934. godine podnela Društvu naroda u Ženevi, eksplozivna naprava bila je napravljena tako da vizuelno potpuno odgovara knjizi.

Jugoslovenska strana je, pozivajući se na kasniji iskaz Mije Kralja, tvrdila da je ova naprava napravljena u ozloglašenom ustaškom logoru Janka Pusta u Mađarskoj, a da iza njene izrade stoji Zvonimir Pospišil čovek koji će kasnije u istoriji ostati zabeležen kao jedan od ključnih aktera povezanih sa Marseljskim atentatom na kralja Aleksandra.

Od Janka Puste do Koprivnice

Prema jugoslovenskim dokumentima, pošiljka je preko ilegalnih kanala u pograničnom području trebalo da stigne do jednog jugoslovenskog železničara. Njegov zadatak bio je da paket neopaženo prosledi na adresu dr Bubnja, tadašnjeg predsednika Zagrebačkog suda.

Međutim, železničar je posumnjao da se radi o nezakonitoj i opasnoj pošiljci. Umesto da je prosledi za Zagreb, odneo je paket u zgradu policije u Koprivnici, gde je tokom pregleda došlo do razorne eksplozije.

Bilans eksplozije u Koprivnici: Prema zvaničnom jugoslovenskom izveštaju, na licu mesta poginuo je jedan policajac, dok su druga dvojica pretrpela teške i po život opasne povrede.

Kao neposredni prenosilac naprave identifikovan je Ede Premec, lokalni seljak iz pograničnog pojasa koji se bavio pletenjem korpi i krijumčarenjem. Jugoslovenska policija i diplomatska služba predstavljale su ga kao čoveka nižeg ranga u organizaciji, koji je delovao isključivo za novčanu naknadu i po naređenjima drugih.

 

 

Suđenje u Kapošvaru i reakcija Beograda

Premec je ubrzo uhapšen na mađarskoj teritoriji i izveden pred sudske vlasti u Kapošvaru. Nakon sprovedenog postupka, sud ga je proglasio krivim i osudio na 15 godina zatvora.

Međutim, za jugoslovensku vladu u Beogradu ova presuda nije predstavljala dokaz da je Mađarska iskreno želela da razotkrije i razbije terorističku mrežu na svojoj teritoriji. Beograd je insistirao na tome da je Premec bio tek najslabija karika u lancu i da su neposredni organizatori ostali zaštićeni unutar logora Janka Pusta.

Posebno je isticano ime Mije Kralja, čije su hapšenje i izručenje jugoslovenske vlasti uporno tražile, ali je on sve vreme ostao van domašaja mađarskog pravosuđa.

 

Neobične scene u sudnici: Revolveri na advokatskom stolu

Sudski proces u Kapošvaru privukao je ogromnu pažnju javnosti, ali i same ustaške emigracije. Prema diplomatskim izveštajima jugoslovenskog poslanstva, u sudnici su se svakodnevno pojavljivali vodeći članovi emigrantskih krugova, među kojima su uočeni Ivo Frank i Andrija Artuković.

Plašeci se incidenata, mađarski sud je pred izricanje presude naredio rigorozne mere bezbednosti i detaljan pretres svih posetilaca na ulazu. Upravo tu nastaje jedan od najneobičnijih detalja celog slučaja:

Detalj iz diplomatskog izveštaja: Advokat Edea Premeca, Mađar dr Hegi, navodno je obavešten da pojedini pripadnici ustaške emigracije planiraju da uđu na izricanje presude naoružani. Pošto zbog pretresa nisu mogli da unesu oružje u zgradu suda, ono je sklonjeno u stan samog advokata. U jugoslovenskom izveštaju tvrdi se da se na stolu advokatovog stana tada našlo oko 30 revolvera i velika količina municije.

Istoričari skreću pažnju da ovaj podatak treba posmatrati prvenstveno kao tvrdnju iz jugoslovenskih diplomatskih spisa, a ne kao nezavisno potvrđenu sudsku činjenicu.

Politika u središtu procesa

Jugoslovenska vlada imala je i duboke političke zamerke na sam tok suđenja. Zvanični Beograd je smatrao da je mađarski sud dopustio da se proces pretvori u političku tribinu na kojoj se opširno raspravljalo o unutrašnjim prilikama u Kraljevini Jugoslaviji i položaju Hrvata, umesto da se utvrđuje konkretna krivična odgovornost organizatora napada.

Kao ključni svedok odbrane u tom smislu se pojavio Ivo Frank, koji je pred sudom u Kapošvaru izneo oštre optužbe na račun beogradskog režima. Jugoslovenska strana je zato tvrdila da je Premec na suđenju stilizovan kao politički motivisan borac, dok su pravi nalogodavci iz Janka Puste ostali potpuno zaštićeni u pozadini.

Arhivski trag i fotografije sa procesa

Pored diplomatske prepiske i predstavki Društvu naroda, sačuvan je i bogat mađarski novinski materijal iz tog vremena. Tadašnja mađarska štampa detaljno je izveštavala o događaju, pa su do danas sačuvane originalne fotografije koje prikazuju:

• Policijske pretrese posetilaca i građana na ulazu u zgradu suda u Kapošvaru;
• Optuženičku klupu na kojoj sedi Ede Premec pod jakom stražom;
• Sprovođenje okrivljenog ispred sudskog zdanja pod pratnjom mađarskih žandarma.

Ovi vizuelni izvori pružaju dragocen uvid u atmosferu koja je pratila jedno od prvih velikih suđenja povezanih sa delovanjem ustaške emigracije sa teritorije Mađarske.

Istorijski epilog

Kapošvarski proces predstavlja jednu od najvažnijih epizoda u složenom mozaiku događaja koji su početkom 1930-ih obeležili delovanje Janka Puste, ilegalno prenošenje eksploziva preko jugoslovensko-mađarske granice i međunarodne diplomatske sukobe Beograda i Budimpešte.

Dok je za mađarsko pravosuđe slučaj bio zaključen izricanjem kazne neposrednom izvršiocu Edeu Premecu, za jugoslovensku diplomatiju to je bio samo još jedan u nizu dokaza da se na teritoriji susedne države toleriše i organizuje teroristička delatnost koja će svoj tragični vrhunac dostići u Marselju u oktobru 1934. godine.

„Između presude u Kapošvaru i predstavke Društvu naroda u Ženevi stajala je suštinska razlika u posmatranju stvari: gde je mađarski sud video usamljeni zločin pograničnog krijumčara, Beograd je prepoznao opasnu infrastrukturu čije će delovanje ubrzo potresti čitavu Evropu.“

Izvori i arhivska građa

• Predstavka Vlade Kraljevine Jugoslavije Društvu naroda (1934) – podaci o organizaciji logora Janka Pusta, izradi eksploziva u obliku knjige i iskazu Mije Kralja.
• Diplomatski izveštaji Poslanstva Kraljevine Jugoslavije u Budimpešti – zabeleške o toku Kapošvarskog procesa, svedočenju Ive Franka i prisustvu ustaške emigracije.
• Mađarska štampa i fotografski arhivi (1932–1934) – savremene novinske hronike, fotografije iz sudnice i izveštaji o presudi Edeu Premecu.
• Istoriografska literatura o ustaškoj emigraciji u Mađarskoj i jugoslovensko-mađarskim odnosima u međuratnom periodu.