Manifest hrvatske emigracije Ligi naroda (1934)

Apel iz Pitsburga nakon Marsejskog atentata:

 

 

Zagrebanjem po arhivskoj građi iz međuratnog perioda često nailazimo na dokumente koji podrobno ilustruju dubinu političke krize, nacionalnih sukoba i diplomatskih borbi u Kraljevini Jugoslaviji. Jedan od takvih značajnih primera jeste i ovaj dokument.

Ovo je politički manifest Hrvatskog narodnog kongresa / Hrvatskog nacionalnog predstavništva u SAD, upućen Ligi naroda 29. novembra 1934. godine, nepunih dva meseca posle atentata na kralja Aleksandra u Marseju.

U dokumentu se:

• Osuđuje jugoslovenska država i politika Beograda prema Hrvatima;
• Tvrdi da je Hrvatima 1918. uskraćeno pravo na sopstvenu nezavisnu državu;
• Poziva Liga naroda da interveniše i reši „hrvatsko pitanje“;
• Traži plebiscit pod međunarodnim nadzorom o budućnosti Hrvatske;
• Protestuje protiv zahteva za predaju Ante Pavelića i opravdava „borba za oslobođenje Hrvatske“;
• Upozorava da bi nastavak sukoba mogao dovesti do nove evropske, pa čak i svetske katastrofe.

Dokument je posebno zanimljiv jer pokazuje kako je hrvatska politička emigracija u SAD krajem 1934. godine pred Ligom naroda formulisala svoje zahteve, neposredno nakon Marsejskog atentata. Dokument je takođe overen kod javnog beležnika u Ohaju istog dana.

U nastavku donosimo kompletan tekst manifesta podeljen u dva dela:

---

Dokument 1

Hrvatsko nacionalno predstavništvo za nezavisnost Hrvatske
(Hrvatsko Narodno Predstavništvo za Nezavisnu Hrvatsku Državu)
3441 Forbes Street
Pittsburgh, PA
Sjedinjene Američke Države
Protokol br. 1165/CNC-34
29. novembar 1934.

Ligi naroda
Ženeva, Švajcarska

Poštovana gospodo,

Hrvati koji žive u Sjedinjenim Američkim Državama, preko svojih akreditovanih i ovlašćenih delegata, okupljenih 29. novembra 1934. godine u gradu Jangstaunu, država Ohajo, Sjedinjene Američke Države, koji predstavljaju više od milion Hrvata, svesni i uvereni da predstavljaju osećanja, želje i zahteve celokupnog hrvatskog naroda, nakon temeljne rasprave o uslovima i okolnostima u kojima se hrvatski narod nalazi posle smrti Aleksandra Karađorđevića, jednoglasno su usvojili rezoluciju kojom se obraćaju Ligi naroda, svim vladama u Evropi, Severnoj i Južnoj Americi, svim međunarodnim forumima i svetskim kompetentnim faktorima, sledećim:

MANIFEST

Godine 1918. hrvatski narod je izdajnički uveden u takozvanu Državu Srba, Hrvata i Slovenaca, bez pružanja mogućnosti da uspostavi sopstvenu slobodnu i nezavisnu hrvatsku državu, na koju je, kako se tvrdi, imao pravo na osnovu svoje desetovekovne državne tradicije, kao i u skladu sa pravom naroda na samoopredeljenje, koje je proglasio predsednik Vudro Vilson i koje je usvojeno kao osnova za rešavanje spornih pitanja koja su proizašla iz Svetskog rata.

Tokom punih petnaest godina, beogradske vlade podvrgavale su Hrvatsku režimima koji su svi imali isti cilj: potpunu pljačku i potpuno uništenje hrvatskog naroda. Hrvatski narod se protiv ovih mahinacija borio putem svojih zakonitih predstavnika. Ali Srbija je, umesto da hrvatskom narodu pruži slobodu na koju je bila obavezana mirovnim ugovorima, uvela vojnu diktaturu koja je otvoreno usvojila planove i mere za potpuno uništenje hrvatske nacije i svih njenih nacionalnih, kulturnih, verskih i ekonomskih dostignuća.

Čineći to, ona ne samo da je prekršila obećanja koja je dao tadašnji namesnik, a kasnije kralj Aleksandar, već je prekršila i međunarodne obaveze iz Ugovora iz Sen Žermena.

Ubistvo hrvatskog nacionalnog vođe Stjepana Radića, u beogradskom parlamentu, i veliki broj zločina koje je počinila kraljeva vojna diktatura, naročito tokom poslednjih pet godina, predstavljali su pozadinu onoga što se dogodilo u Marseju 9. oktobra.

Hrvatski nacionalni predstavnici, Hrvati koji žive u različitim delovima sveta, kao i Hrvati koji žive u Severnoj i Južnoj Americi, Belgiji, Francuskoj, Nemačkoj i Austriji, obraćali su se tokom proteklih godina memorandumima Ligi naroda i svim svetskim forumima, skrećući njihovu pažnju na zlostavljanje hrvatskog naroda od strane Srbije i na činjenicu da Srbija ne samo što drži Hrvate u stanju ropstva, već i da najnehumanijim i najokrutnijim metodama nastoji da potpuno izbriše hrvatsku nacionalnost, čime krši međunarodne sporazume i obaveze.

Oni su zatražili od Lige naroda i drugih foruma da predstavnici hrvatskog i srpskog naroda, pod vođstvom i nadzorom međunarodnih faktora, reše ove sporove, veoma opasne po mir u Evropi, kao i po ceo svet, da se ovaj hrvatsko-srpski sukob okonča, jer bi srpske imperijalističke mahinacije, poput onih iz 1914. godine, mogle izazvati neku novu svetsku katastrofu.

Pošto pomenuti forumi nisu obraćali pažnju na ove hrvatske zahteve, želje i molbe, hrvatski narod, suočen sa najkrvavijim aktima koji imaju za cilj njegovo uništenje, bio je primoran da usvoji najekstremnije mere samoodbrane.

Iseljeni Hrvati, stoga, u ime celokupnog hrvatskog naroda, još jednom apeluju na sve nadležne forume da što je moguće pre reše ovo hrvatsko pitanje, odnosno da prinude Srbiju da se povuče sa hrvatske nacionalne i državne teritorije, jer će u suprotnom Hrvati, u samoodbrani, možda izazvati novu svetsku katastrofu, za šta neće snositi krivicu pred nadležnim faktorima.

Pozivamo Ligu naroda da u ovom najvišem trenutku zaustavi ovo, čime bi se sprečili kobni događaji koji bi se mogli dogoditi u najskorijoj budućnosti.

---

---

Dokument 2 — nastavak

U ime pravde, u ime poštovanja nacionalnih osećanja i suvereniteta naroda, apelujemo na Ligu naroda da upotrebi svoj uticaj i ugled kako bi pomogla hrvatskom narodu da ostvari svoje nacionalne težnje, a naročito da obezbedi hrvatskom narodu mogućnost da putem plebiscita, sprovedenog pod međunarodnim nadzorom, sam odluči o svojoj sudbini. Sve troškove koji budu proistekli iz takvog plebiscita snosiće hrvatski narod, a mi, iseljeni Hrvati, spremni smo da preuzmemo svaku potrebnu garanciju u tom pogledu.

Sa velikom zabrinutošću posmatramo kako beogradska vlada koristi smrt Aleksandra Karađorđevića kao izgovor za uništenje svih nesrećnih Hrvata koji, posredstvom legalne borbe za oslobođenje Hrvatske, izvršavaju volju celokupnog hrvatskog naroda.

Zahtev za predaju dr Ante Pavelića smatramo kršenjem najosnovnijeg prava i odbrane koji, u skladu sa međunarodnim običajima, uživaju politički emigranti u svim civilizovanim zemljama sveta. Stoga apelujemo na Ligu naroda da upotrebi svu svoju moć i uticaj kako bi sprečila još jednu strašnu nepravdu prema hrvatskom narodu.

U skladu sa uputstvom Hrvatskog narodnog kongresa, ovaj manifest se s poštovanjem podnosi Ligi naroda, uz zahtev da ona ozbiljno razmotri pitanje hrvatskog naroda, njegova prava, pravedne zahteve i težnje, jer se samo na taj način može postići srećno rešenje balkanskih i srednjoevropskih pitanja i izbeći buduće tragedije, za koje hrvatski narod, u sadašnjim okolnostima, ne može biti nateran da preuzme odgovornost niti da bude pravedno optužen.

Po nalogu Hrvatskog narodnog kongresa, datom u Jangstaunu, Ohajo, Sjedinjene Američke Države, ovog 29. novembra 1934. godine.

Overni deo: Država Ohajo, Okrug Mahoning...

---

Istorijski kontekst i značaj

Ovakvi izvori izuzetno su važni za razumevanje međuratnog perioda, jer jasno prikazuju na koji način su emigrantske organizacije u SAD pokušavale da koriste međunarodne institucije poput Lige naroda za diplomatski pritisak na Kraljevinu Jugoslaviju. Direktan protest protiv izručenja Ante Pavelića i otvoreno pozivanje na događaje u Marseju potvrđuju koliko je politička klima nakon ubistva kralja Aleksandra bila zategnuta i na međunarodnom planu.