Unija Srbije i Hrvatske
Šta je Seton-Votson predlagao 1914. godine?
Jedna od zanimljivijih bila je zamisao britanskog istoričara R. V. Seton-Votsona
U memorandumu upućenom britanskom Forin ofisu 1. oktobra 1914. godine, Votson je izložio projekat buduće južnoslovenske države. Njegova ideja nije bila jednostavno stvaranje proširene Srbije, već federalna unija pod srpskim kraljem.
1. Kako je izgledala ta federacija?
Prema Votsonovoj zamisli, federaciju bi činile dve glavne političke celine.
Prvu bi predstavljala Srbija sa Crnom Gorom, koja bi se sa Srbijom stopila.
Drugu bi predstavljala Trojedna Kraljevina Hrvatska, Slavonija i Dalmacija.
Obe federalne jedinice trebalo je da zadrže sopstvene parlamente, dok bi iznad njih postojala zajednička federalna vlast. Srpski kralj bio bi zajednički monarh nove države.
To je važan detalj: Votson nije zamišljao da se sve jednostavno podredi Beogradu. Naprotiv, federalno uređenje trebalo je da obezbedi snažan politički položaj hrvatske strane.
2. Slovenija i Bosna i Hercegovina
U širem Votsonovom južnoslovenskom konceptu u novu državu trebalo je uključiti i slovenačke zemlje, dok je Bosna i Hercegovina bila deo šireg pitanja ujedinjenja Južnih Slovena.
Njegova zamisao se zato mora posmatrati kao projekat stvaranja velike južnoslovenske države, a ne kao plan za jednostavno proširenje Kraljevine Srbije.
3. Srbija u toj zamisli
Srbija bi u federaciju ušla kao postojeća država, sa teritorijama koje je dobila posle Balkanskih ratova.
To znači Srbiju iz 1913. godine, sa Kosovom, Metohijom i Makedonijom, kojoj bi se priključila Crna Gora.
Međutim, u širem razmatranju srpskog prostora posebno je zanimljivo pitanje severnih krajeva. Bačka i Srem mogu se posmatrati kao srpske zemlje i prirodno zaleđe Beograda, odnosno kao teritorije koje bi pripale srpskoj federalnoj celini.
U ovoj rekonstrukciji tretirani su kao deo srpskog prostora i zaleđa Beograda, a ne kao posebna federalna jedinica.
Banat je, za razliku od Bačke i Srema, ostavljen kao otvoreno pitanje. Njegova konačna sudbina zavisila bi od daljeg razvoja događaja, političkih dogovora i procene etničkih i strateških granica.
Status nije unapred određen u ovoj rekonstrukciji i ostaje otvoren za naknadno rešavanje.
U isto vreme, nova država bi dobila južnoslovenske teritorije koje su se nalazile u okviru Austrougarske.
Votson je, dakle, istovremeno priznavao posebnu težinu Srbije i pokušavao da spreči da buduća država postane samo proširena Srbija.
4. Gde bi bila prestonica?
Ovde je njegova zamisao posebno zanimljiva.
Umesto da Beograd automatski postane nesporni centar cele države, razmatrano je da federalne institucije budu raspoređene između više južnoslovenskih gradova, dok je Sarajevo imalo posebno mesto kao mogući politički centar.
Kao mogući centri pominjani su Sarajevo, Beograd, Zagreb, Skoplje i Ljubljana.
Takvo rešenje imalo bi i simboličku funkciju: pokazalo bi da nova država nije samo „Velika Srbija“, već zajednička država više južnoslovenskih naroda.
5. Srpski kralj i hrvatska kruna
Votson je zamišljao da srpski monarh bude zajednički kralj nove federacije, ali da se istovremeno poveže i sa hrvatskom državnom tradicijom.
U tom kontekstu pojavljuje se i ideja o hrvatskoj kruni kralja Zvonimira.
Tako bi se pokušalo spojiti srpsko monarhističko nasleđe sa hrvatskom istorijskom državnošću.
6. Ko bi politički vodio novu državu?
Votson je imao vrlo jasan stav o ovom pitanju.
U memorandumu je predvideo da će Hrvati i Slovenci vremenom preuzeti vodeću ulogu u političkom životu nove države.
„civilizovaniji Hrvati i Slovenci uskoro će preuzeti vođstvo u političkom životu i misli nove države nad svojim galantnim, ali primitivnijim srpskim saplemenicima“.
Ova rečenica je posebno važna jer pokazuje da njegov federalizam nije bio samo tehnički plan podele vlasti.
Votson je očekivao da će Hrvati i Slovenci vremenom imati vodeću političku ulogu u novoj državi. Njegov stav bio je povezan sa dubokim nepoverenjem prema mogućnosti srpske političke dominacije.
7. A šta je sa „Velikom Srbijom“?
Upravo ovde nastaje zanimljiva istorijska razlika.
Votsonov memorandum iz 1914. nije bio plan Velike Srbije.
On je predlagao federalnu južnoslovensku državu u kojoj bi Srbija bila jedno od dva glavna politička jezgra, sa srpskim kraljem kao zajedničkim monarhom, ali sa posebnim institucijama i snažnim položajem hrvatske strane.
Votsonov memorandum iz 1914. ne treba mešati sa kasnijim savezničkim teritorijalnim pregovorima i ponudama Srbiji tokom 1915. godine.
8. Ali 1915. godine situacija se menja
To, međutim, ne znači da pitanje teritorijalnog proširenja Srbije nije postojalo.
Tokom 1915. godine saveznički diplomati razmatrali su različite teritorijalne kompenzacije Srbiji, uključujući pitanje Bosne i Hercegovine, delova Hrvatske i izlaza na Jadran.
Zato nije dovoljno reći:
„Srbiji je bila ponuđena Velika Srbija, ali je ona izabrala Jugoslaviju.“
Stvarnost je bila mnogo složenija. Postojali su različiti planovi, različiti akteri i različite faze ratne diplomatije.
Zaključak
Jedan od najzanimljivijih dokumenata koji to pokazuje jeste upravo Votsonov memorandum od 1. oktobra 1914. godine.
On pokazuje da se o budućnosti Srbije i Južnih Slovena razgovaralo mnogo pre 1918. godine, i da je jedna od ranih britanskih zamisli bila federacija u kojoj bi Srbija bila snažno jezgro, ali ne i jedini politički centar.
R. W. Seton-Watson, „Memorandum on the South Slav Question“, 1. oktobar 1914; The National Archives, FO 371/1904/55136.
Memorandum je kasnije objavljen u: R. W. Seton-Watson and the Yugoslavs: Correspondence 1906–1941, tom I, str. 180–186.
Arhivska građa Seton-Votsonove zbirke danas se čuva u UCL School of Slavonic and East European Studies.
Коментари
Постави коментар