Paklene mašine, oružje i leci preko granice:

BEOGRAD, 22. AVGUST 1932. GODINE | MEĐUNARODNA BEZBEDNOSNA AFERA | ARHIVSKA HRONIKA

 Kako je 1932. godine organizovana akcija protiv Jugoslavije 

 

U leto 1932. godine list „Vreme“ objavio je opširan tekst o mreži koja je, prema tadašnjim saznanjima jugoslovenskih vlasti, preko teritorija susednih država ubacivala u Kraljevinu Jugoslaviju eksplozivne naprave, oružje i propagandni materijal. Za tadašnju javnost to nije bila samo priča o pojedinačnim atentatima, već prikaz čitave razgranate mreže.

Naslov na naslovnoj strani lista „Vreme“ bio je nedvosmislen:

„Paklene mašine, oružje i leci ubacuju se na našu teritoriju uz pomoć zvaničnih organa susednih zemalja“

Ispod naslova novine navode čitav niz mesta preko kojih su, prema njihovim informacijama, prolazili ljudi i materijal namenjeni ilegalnim akcijama protiv Jugoslavije. Među pomenutim mestima nalaze se: Debrecin, Janja Pustara, Vinkovci, Baja, Nađ-Kanjiža, Beč, Maribor, Rijeka i Zadar.

Od emigranata do tajnih kurira

Prema pisanju „Vremena“, jugoslovenske vlasti su smatrale da se iza pojedinih akcija nalaze emigrantske grupe koje su delovale izvan granica Kraljevine Jugoslavije. U tekstu se govori o ljudima koji su prelazili granicu, održavali veze sa organizacijama u inostranstvu i pomagali da se unesu materijal i sredstva namenjena ilegalnoj aktivnosti.

Posebna pažnja posvećena je Mađarskoj i Italiji, koje su označene kao važni centri iz kojih se organizuje ubacivanje ljudi i materijala preko jugoslovenske granice. U tom kontekstu pominju se pojedina mesta u Mađarskoj, kao i Rijeka i Zadar, koji su se tada nalazili pod italijanskom vlašću.

Paklene mašine i prekogranični šverc

Najviše pažnje privlači deo teksta koji govori o eksplozivnim napravama. „Vreme“ navodi da su paklene mašine ubacivane na teritoriju Jugoslavije i da su u njihovom prenošenju pomagali ljudi sa mogućnošću nesmetanog kretanja preko granice.

Šta je zapravo „paklena mašina“?

U tadašnjem policijskom i novinskom jeziku ovaj izraz se koristio za posebno konstruisane eksplozivne naprave sa mehanizmom za vremensko aktiviranje. Njihova prednost za atentatore bila je upravo u tome što osoba koja je postavi nije morala da ostane na mestu eksplozije. Naprava bi bila ostavljena na određenoj lokaciji, a eksplozija bi usledila kasnije, zbog čega je policiji bilo mnogo teže da utvrdi izvršioca.

Mreža, međutim, nije prebacivala samo eksplozivne naprave. U tekstu se pominju i:

• Oružje
• Leci i druga antijugoslovenska propaganda

To pokazuje da su vlasti problem posmatrale mnogo šire od samih atentata — cilj je bio ubacivanje celokupnog materijala i ljudstva potrebnog za delovanje od propagande do oružanih napada.

Uporišta u inostranstvu: Mađarska, Rijeka i Zadar

Mađarska kao važna tačka: „Vreme“ navodi više mesta na mađarskoj teritoriji i opisuje ih kao tačke preko kojih su se odvijale aktivnosti emigrantskih grupa i kontakti radi prebacivanja materijala prema Jugoslaviji. Ako su ljudi i bombe mogli da prelaze granicu bez većih prepreka, problem je prerastao unutrašnju bezbednost i dobio međunarodnu dimenziju.

Italijanska veza (Rijeka i Zadar): Rijeka i Zadar, pod tadašnjom italijanskom vlašću, predstavljali su ključna uporišta za kontakte i prebacivanje ljudi i materijala. Pojedine emigrantske grupe u Italiji imale su direktne kontakte sa organizatorima ilegalnih akcija. Za Beograd je to značilo da se graniči sa državama u kojima deluju organizacije otvoreno neprijateljski raspoložene prema Kraljevini.

„Zvanični organi“ i struktura ilegalne mreže

Najozbiljnija tvrdnja lista odnosila se na optužbu da se sve odvijalo „uz pomoć zvaničnih organa susednih zemalja“. To je nosilo ogromnu političku težinu, jer bi podrazumevalo da iza akcija stoji podrška ili barem tolerancija stranih državnih struktura. Ipak, vaжно је napomenuti da je ovo bila formulacija tadašnjeg štampanog glasa i prikaz saznanja jugoslovenskih organa.

Kako je delovala organizovana mreža prema uvidu vlasti:

• Sakupljači: Ljudstvo zaduženo za nabavku oružja i izradu eksploziva.
• Kuriri: Lica zadužena za prenos i održavanje tajnih veza.
• Vodiči: Ljudi specijalizovani za ilegalni prelazak granice.
• Jataci: Mreža u zemlji koja je obezbeđivala kontakt, smeštaj i logistiku.

Šta je Beograd pokušavao da spreči?

Ovaj tekst iz avgusta 1932. godine dobija punu težinu kada se poveže sa eksplozijama koje su prethodnih meseci potresale Beograd. Štampa je čitaocima nudila širu sliku: nije se radilo samo o tome ko postavlja bombu, već odakle ona dolazi, ko je prenosi i ko joj omogućava prolaz preko granice.

Da bi se presekli ovi kanali, jugoslovenske službe su u žižu fokusirale:

• Pojačanu graničnu kontrolu;
• Nadzor emigrantskih organizacija i krijumčarskih kanala;
• Presretanje tajne prepiske i propagande;
• Detekciju kontakata sa inostranstvom.

Napomena: Članak je zasnovan na arhivskoj naslovnoj strani lista „Vreme“ od 22. avgusta 1932. godine. Navodi o ulozi susednih država, emigrantskih organizacija i pojedinaca predstavljeni su kao tvrdnje i saznanja koja je tada objavljivala jugoslovenska štampa, a ne kao jednostrano dokazane istorijske činjenice.