Sigurdsonov arhiv

U septembru 1932. godine, svega devet ustaša napalo je žandarmerijsku stanicu u Brušanima kod Gospića. Iako je akcija bila vojno beznačajna, označila je početak organizovanog oružanog delovanja ustaškog pokreta protiv Kraljevine Jugoslavije. Iza napada kriju se priče o tajnim kanalima preko Jadrana, misterioznoj podmornici i čuvenom velebitskom krijumčaru, o čemu je detaljno izveštavala tadašnja štampa.    1. Prvi upad iz Zadra i baza u Rizvanuši Dok je advokat dr Andrija Artuković po Lici vrbovao ljude, iz Zadra su preko Velebita stigla prva tri organizatora: Brkan , „Stari” i Cigo . Put ilegalaca: Pod vođstvom nepoznatog lica prešli su ilegalno iz tadašnje Italije (Zadra), prvo svrativši i sakrivši se kod babe Magde, a odatle produžili ka Rizvanuši. Glavni štab: Smestili su se u odvojenoj kući Polde Šupera, lokalnog krčmara poznatog kao „kralj krijumčara” . Šuper je ranije pobegao u Zadar, a potom u emigraciju, ali se vra...

Saopštenje br. 33 Državne komisije za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača Ustaški zlikovci, na čelu sa najvećim krvnikom i izdajnikom hrvatskog naroda dr Antom Pavelićem, a pod uticajem njegovih gangsterskih gospodara Hitlerovih nacista i Musolinista, pripremili su život za potpuno istrebljenje Srba u Hrvatskoj i svih naprednih i rodoljubivih Hrvata, putem masovnih hapšenja u koncentracione logore, putem masovnih ubistava, i po osnovu nepobitnih činjenica utvrđeno da su pokolji Srba u Hrvatskoj unapred pripremljeni, planski i da su isti potekli od poglavnika i njegove ratne vlade, a u punoj saglasnosti sa italijanskim okupatorima. Kotarski predstojnik Edo Lončarić, rekao pravoslavnom svešteniku Niku Komadiniću iz Rakovice, u srezu slunjskom, koji mu je bio dobar prijatelj, da je on po naređenju od 15 maja 1941 primio naređenje da se streljaju svi srpski sveštenici i njihovi zatočenici na području njegovog sreza. Dalje, Ilija Perić, beležnik u Vukmaniću u srezu ...

Felјton - završni deo KRIŽARI VI deo- Hapšenja, suđenja i kraj jedne mreže Kada je Božidar Kavran uhapšen početkom jula 1948. godine, završena je najambicioznija faza pokušaja da se posleratne križarske grupe u Jugoslaviji povežu sa emigrantskim centrom u Austriji i Italiji. Ali hapšenje Kavrana nije bio kraj priče. Tek tada je počeo drugi deo: suđenja, presude, javna propaganda i pokušaj države da čitavu operaciju predstavi kao konačan obračun sa ostatkom ustaškog pokreta. U prethodnim delovima pratili smo kako su ljudi prelazili granicu, kako su tražili veze u zemlji, kako je Božidar Kavran pokušavao da od rasutih grupa napravi organizaciju i kako je UDBA tu mrežu pretvorila u kontraobaveštajnu zamku. Sada se sve te linije spajaju u jednu završnu sliku. Važno je, međutim, napraviti razliku između onoga što je tada objavila „Borba“, onoga što su tvrdili organi bezbednosti i onoga što kasnija istoriografija može da potvrdi. Upravo kod broja uhapšenih, datuma završetka opera...

Felјton - tajne službe, dokumenti i posleratna štampa KRIŽARI V deo - Gvardijan: kada je potera postala zamka Do ovog trenutka priča je izgledala jednostavno: ljudi iz emigracije prelaze granicu, traže križare i pokušavaju da ih povežu. Ljudi u zemlji pokušavaju da prežive, a jugoslovenska služba bezbednosti ih traži. Ali tokom leta 1947. godine odnos snaga počinje da se menja. UDBA više ne želi samo da pronađe one koji dolaze. Želi da sazna ko ih šalje, kojim putem dolaze, kome se javljaju i koliko ljudi još čeka sa druge strane granice. Tu počinje operacija „Gvardijan“ . Naziv je uzet iz pseudonima Božidara Kavrana. Savremeni pregled Hrvatskog biografskog leksikona navodi da je Kavran pod imenom „Gvardijan“ vodio takozvanu Akciju 10. travnja, dok je UDBA svoju protivakciju nazvala Operacija Gvardijan. Upravo je zbog toga važno razdvojiti dve stvari koje se često mešaju: Akcija 10. travnja bila je plan emigrantskog pokreta za ubacivanje ljudi u Jugoslaviju i povezivanje g...

Felјton — dokumenti i posleratna štampa KRIŽARI IV deo — Kavranova mreža Ako su u prethodnom delu šuma, jataci i lokalne veze predstavljali jednu stranu priče, sada dolazimo do druge: ljudi koji su tu mrežu pokušavali da naprave izvan Jugoslavije. U dokumentima koje je objavila posleratna štampa ime koje se izdvaja jeste Božidar Kavran. Njegova uloga, prema tadašnjoj optužnici i objavljenim materijalima, nije bila da predvodi jednu grupu u šumi, već da povezuje emigraciju, pripreme za ubacivanje ljudi i organizaciju rada u zemlji. Tu počinje ono što ovu priču razlikuje od obične potere za ljudima koji su ostali posle rata. Sada se pojavljuju planovi, instrukcije, kursevi, radio-stanice, baze i ljudi koji prelaze granicu sa zadacima. „Križari“ više nisu samo naziv za ljude koji se kriju. U dokumentima vlasti taj naziv počinje da se povezuje sa širim pokušajem organizovanja. Važna ograda: veliki deo detalja u ovom delu potiče iz tadašnjih saopštenja Ministarstva unutrašnjih ...

Felјton - dokumenti i posleratna štampa KRIŽARI III deo - Ljudi iz šume Dok su preko granice tokom 1947. godine počele da ulaze nove grupe, u samoj Jugoslaviji postojala je sasvim druga slika. Nisu svi ljudi koje je emigracija želela da pronađe bili deo jedne organizacije. Nisu svi imali iste ciljeve, niti su svi imali iste veze. Jedni su se skrivali od nove vlasti, drugi su pokušavali da prežive u šumi, treći su održavali veze sa ljudima iz sela, a tek deo njih pokušavao je da se poveže sa emigracijom. Upravo zato izraz „križari“ treba posmatrati oprezno. Posleratna štampa koristila ga je kao zajednički naziv, ali materijal koji smo pratili pokazuje da je na terenu postojalo više manjih grupa, različitog sastava i različite sudbine. Nije postojala jedna velika vojska koja je 1945. godine nestala u šumu i čekala svoj trenutak. Postojala je mreža ljudi, skrovišta, poznanstava i povremenih veza. Za čoveka koji se skrivao u šumi najveći problem nije bio samo ka...

Felјton — dokumenti i posleratna štampa KRIŽARI II deo — Prvi ljudi preko granice L eto 1947. godine donelo je novu fazu posleratne borbe. Do tada su se priče o ljudima koji su ostali u šumama uglavnom vezivale za manje grupe, potere i pokušaje da se pronađu njihovi jataci. Sada se situacija menjala. Iz inostranstva su počeli da dolaze ljudi sa konkretnim zadacima, instrukcijama i vezama. Nisu više trebalo samo da pronađu sklonište. Trebalo je da pronađu organizaciju. U Zagrebu, Beogradu i drugim gradovima vlast je istovremeno pokušavala da uspostavi novu državu, dok je na drugoj strani granice deo emigracije pokušavao da obnovi ono što je 1945. godine izgubio. U materijalu koji je kasnije objavila „Borba“ taj plan opisan je kao pokušaj stvaranja takozvanih „Hrvatskih oružanih snaga“, koje bi, prema verziji tadašnjeg tužilaštva, bile povezane sa „Hrvatskim državnim odborom“ i imale zadatke od oružanih akcija do obaveštajno...