Hronika Republike Srpske Krajine
Od političkog i kulturnog organizovanja Srba u Hrvatskoj do stvaranja Republike Srpske Krajine i ratnih događaja 1991. godine.
Uvod
Period od 1989. do 1991. godine predstavlja jednu od najvažnijih i najdramatičnijih etapa raspada jugoslovenske države. Na prostoru Hrvatske u tom periodu dolazi do snažnog političkog organizovanja srpskog stanovništva, osnivanja novih stranaka i kulturnih društava, formiranja srpskih političkih institucija i zajednica opština, kao i sve izraženijih sukoba sa republičkim vlastima u Zagrebu.
Ova hronologija prati događaje redom, od prvih političkih i društvenih okupljanja tokom 1989. godine, preko višestranačkih izbora i stvaranja SAO Krajine tokom 1990, do eskalacije političke krize, oružanih sukoba i proglašenja Republike Srpske Krajine tokom 1991. godine.
Cilj ovog pregleda je da na jednom mestu sačuva datume, odluke, političke događaje i ključne prelomne tačke zabeležene u korišćenom izvoru. Tekst je prilagođen formatu bloga i nije zamišljen kao konačna istoriografska ocena svih navedenih događaja.
1989. godina
28. februar — U Kninu je održan srpski miting upozorenja.
1. april — U Osijeku je eksplodirala bomba ispod prozora dopisništva „Politike“.
8. jul — U Kistanjama je održana osnivačka skupština Srpskog kulturnog društva „Zora“.
9. jul — Na Dalmatinskom Kosovu, kod crkve Lazarice, obeležena je 600-godišnjica Kosovske bitke. Prema izvoru, kulturno-umetnički program je prekinut, a veći broj učesnika uhapšen i sproveden u šibenski zatvor.
11. jul — Uhapšen je Jovan Opačić, predsednik SKD „Zora“.
25. novembar — Održana je druga osnivačka skupština SKD „Zora“ u Plavnu; nakon toga vlasti su dozvolile registraciju društva.
1990. godina
Januar — U Beogradu, Hrvatskoj i na području Krajine odvijaju se politička i kulturna okupljanja. U Topuskom je pokrenuta inicijativa za osnivanje SKUD „Sava Mrkalj“, dok je Republički sekretarijat za pravosuđe i upravu SR Hrvatske odobrio upis SKD „Zora“.
22. januar — Na skupu u Donjem Lapcu razgovara se o političkom organizovanju srpskog stanovništva. U dokumentu se kao jedan od zaključaka navodi potreba za formiranjem političke stranke povezane sa političkim organizacijama u Srbiji.
11. februar — U Voćinu je održana osnivačka skupština Jugoslovenske samostalne demokratske stranke.
15–17. februar — Održani su skupovi Srba u Karlovcu i Kninu, a 17. februara u Kninu je formirana Srpska demokratska stranka, za čijeg je predsednika izabran akademik Jovan Rašković.
26. februar — U Srbu je osnovan mesni odbor SDS-a.
4. mart — Održan je miting srpskog naroda na Petrovoj gori.
9. mart — Jovan Rašković je u Zagrebu predstavio Srpsku demokratsku stranku, nakon čega je formiran zagrebački ogranak.
17–18. mart — U Topuskom je formirano SKUD „Sava Mrkalj“, a u Benkovcu je održana osnivačka skupština HDZ-a. U dokumentu se beleže i zaoštravanja međunacionalnih odnosa.
24–25. mart — U Glini je osnovan opštinski odbor SDS-a, dok su u više mesta zabeležena oštećenja srpskih spomenika.
31. mart — Na pravoslavnoj crkvi u Splitu ispisane su uvredljive parole.
10. april — U Kninu je doneta odluka o povezivanju opština dalmatinskog područja i stvaranju koordinacionog tela, što hronika označava kao početak srpskog autonomnog organizovanja.
22. april — U prvom krugu višestranačkih izbora u Hrvatskoj HDZ osvaja najveći broj glasova. U Kninu SDS prema izvoru dobija veoma snažnu podršku.
Maj–jun — Nakon izbora dolazi do novih političkih sukoba. U dokumentu se navodi napad na predsednika mesnog odbora SDS-a u Benkovcu, kao i odluke o formiranju Zajednice opština Severne Dalmacije i Like.
1. jul — Na Dalmatinskom Kosovu proglašena je Zajednica opština Severne Dalmacije i Like.
3–5. jul — Dolazi do sukoba oko simbola policije i statusa srpskih institucija. U Kninu se održavaju skupovi podrške lokalnoj miliciji.
25. jul — U Srbu je održan Veliki srpski sabor. Usvojena je Deklaracija o suverenosti i autonomiji srpskog naroda i doneta odluka o formiranju Srpskog nacionalnog vijeća.
27. jul — U Okučanima je održana osnivačka skupština SDS-a.
Avgust — Posle pokušaja hrvatskih vlasti da preuzmu oružje rezervnog sastava milicije dolazi do barikada i stvaranja napetosti na području Krajine. U hronici se 17. avgust navodi kao prelomni datum „balvan revolucije“ i početka otvorene krize oko kontrole policije i teritorije.
Septembar — Srpsko nacionalno veće proglašava srpsku autonomiju; hronika beleži blokade saobraćaja, referendumsku aktivnost i sve izraženije institucionalno razdvajanje.
22. oktobar — Jugoslovenska samostalna demokratska stranka podnosi tužbu Raselovom sudu protiv Republike Hrvatske, uz teške optužbe u vezi sa položajem Srba u Hrvatskoj.
20–26. decembar — Opštine i politička tela srpske autonomije donose odluke o neprihvatanju novog hrvatskog ustavnog položaja Srba. Proglašen je Statut SAO Krajine, a među opštinama koje ga usvajaju navode se Knin, Donji Lapac, Gračac, Obrovac, Benkovac, Korenica i Vojnić.
1991. godina
Januar — Izvršno veće SAO Krajine formira SUP Krajine, a za sekretara je imenovan Milan Martić. Istovremeno se nastavljaju sukobi oko razoružavanja rezervnog sastava milicije i statusa oružanih formacija.
9. januar — Predsedništvo SFRJ donosi odluku o rasformiranju svih paravojnih formacija; Hrvatska i Slovenija odbijaju sprovođenje odluke, prema hronici.
12. januar — U Titogradu je osnovano Udruženje Srba iz Hrvatske. U Kninu se održavaju politički sastanci i protesti, dok se u dokumentu beleže hapšenja i sukobi sa hrvatskom policijom.
17. januar — U Obrovcu je održan protestni miting Srba. Istog perioda hronika beleži hapšenja novinara i advokata, kao i političke razgovore Beograda i Zagreba.
23–25. januar — Nastavljaju se pregovori Srbije, Hrvatske, Slovenije i drugih republika. Predsedništvo SFRJ zahteva razoružavanje paravojnih formacija, dok hrvatske vlasti osporavaju sprovođenje odluke.
26. februar — Hronika beleži političke sastanke i dalje zaoštravanje odnosa između Zagreba i Knina.
1–3. mart — U Pakracu dolazi do oružanog sukoba hrvatske policije i srpskog stanovništva. U Pakrac ulaze jedinice JNA, a predsedništvo Jugoslavije interveniše. U Beogradu se održava veliki skup za mir i očuvanje Jugoslavije.
5–14. mart — Beleže se barikade, incidenti, politički protesti i sve otvoreniji sporovi između hrvatskih i srpskih institucija. Predsedništvo SFRJ ne usvaja predlog za podizanje borbene gotovosti JNA.
15–21. mart — U Kninu i drugim krajiškim opštinama formiraju se i učvršćuju političke strukture SDS-a. Donose se odluke o primeni saveznih i krajiških propisa, a hronika beleži i odluke o odvajanju pojedinih opština od Hrvatske.
22. mart — Vojne strukture u hronici donose odluku o izdvajanju iz sastava Hrvatske. Evropska zajednica istovremeno zagovara očuvanje Jugoslavije kao demokratske zajednice.
26. mart — Evropska zajednica objavljuje deklaraciju u kojoj se kao najbolje rešenje navodi demokratska Jugoslavija sposobna da se integriše u Evropu.
28. mart — U Splitu počinje serija najavljenih sastanaka predsednika republika i političkih lidera.
April–maj — Hronika beleži sve češće incidente, političke pregovore, formiranje srpskih teritorijalnih i policijskih struktura i pojačano prisustvo hrvatskih policijskih snaga. U maju se navode i napadi na srpska sela i objekte.
12. maj — Održan je referendum o pitanju političkog položaja SAO Krajine i njenog odnosa prema Republici Hrvatskoj.
19. maj — U Hrvatskoj je održan referendum o budućem državnom uređenju.
25. jun — Hrvatska i Slovenija proglašavaju potpunu državnu nezavisnost.
26–30. jun — Javljaju se nove borbe i incidenti. U dokumentu se beleže događaji u Glini, Topuskom, Petrinji i na drugim područjima.
jul — Nastavljaju se sukobi, politički pregovori i pokušaji međunarodnog posredovanja. Hronika beleži formiranje i reorganizaciju srpskih teritorijalnih jedinica, kao i dolazak jedinica JNA na Kordun.
7. septembar — Počinje Međunarodna konferencija o Jugoslaviji u Hagu, uz učešće predstavnika međunarodne zajednice.
septembar — Intenziviraju se borbe oko Skradina, Masleničkog mosta, Gospića i drugih područja. Hronika beleži stradanja civila i pripadnika različitih oružanih formacija; pojedine formulacije izvora su izrazito optužujuće i treba ih čitati u kontekstu publikacije.
oktobar — Sabor Hrvatske donosi odluku o raskidu državnopravnih veza sa Jugoslavijom i proglašava samostalnost Hrvatske. U isto vreme traju borbe na području Korduna, Banije, Slavonije, Like i Dalmacije.
18. oktobar — U Hagu je predstavljena deklaracija o Jugoslaviji prema kojoj se republike posmatraju kao suverene i međunarodno priznate države.
29. oktobar — Evropska zajednica uvodi ekonomske sankcije Srbiji ako ne prihvati predloge mirovnog posrednika lorda Karingtona.
2. novembar — Formirane su kordunaške brigade, prema hronici. Istovremeno se beleže borbe i stradanja na području Zapadne Slavonije.
4. novembar — Izvedena je akcija izvlačenja JNA iz kasarne „Logorište“ kod Karlovca, uz navedene gubitke.
8. novembar — Evropska zajednica odlučuje o uvođenju sankcija prema Jugoslaviji. Predsedništvo SFRJ upućuje zahtev Savetu bezbednosti UN za hitno slanje mirovnih snaga.
18. novembar — Posle višemesečnih borbi jedinice JNA zauzimaju Vukovar. Predstavnici SAO Krajine donose odluku da se snage međunarodne zajednice mogu razmestiti samo uz saglasnost krajiških vlasti.
25. novembar — U Ženevi se sastaju Slobodan Milošević, Franjo Tuđman i lord Karington i razgovaraju o prekidu sukoba.
27. novembar — Savet bezbednosti UN usvaja Rezoluciju 727 na osnovu zahteva za upućivanje mirovnih snaga.
28. novembar — U Cetinju dolazi do novih političkih i vojnih događaja koji su u hronici povezani sa stanjem na području Krajine i Hrvatske.
5. decembar — Hrvatski sabor opoziva Stjepana Mesića iz Predsedništva Jugoslavije.
15. decembar — Ustavotvorna skupština SAO Krajine donosi Ustav i proglašava Republiku Srpsku Krajinu; prema dostavljenom izvoru, za prvog predsednika izabran je Milan Babić.
22. decembar — Ustavotvorna skupština Republike Hrvatske donosi novi Ustav Republike Hrvatske.
23. decembar — Jedinice JNA i Teritorijalne odbrane Slavonije i Baranje nastavljaju borbe u istočnoj Slavoniji; hronika beleži i događaje na području Vinkovaca i Osijeka.
31. decembar — Godina se završava uz međunarodne pregovore, pripreme za dolazak mirovnih snaga i nastavak političkog i vojnog razdvajanja na prostoru bivše Jugoslavije.
Zaključak
Period 1989–1991. predstavlja fazu brzog prelaska od kulturnih i političkih okupljanja do stvaranja paralelnih institucija, teritorijalne autonomije, referenduma, sukoba oko policije i oružja, a zatim i otvorenog rata. Tokom 1990. nastaju ključne političke strukture srpskog stanovništva u Hrvatskoj i SAO Krajini, dok 1991. dolazi do raspada zajedničkog jugoslovenskog političkog prostora, međunarodnog posredovanja i širokog oružanog sukoba.
Izvor informacija
Hronologija je sastavljena na osnovu skeniranih stranica publikacije „Da se ne zaboravi – Hrvatsko etničko čišćenje Krajine 1990–1995“, koje su korišćene kao osnovni izvor za datume i događaje prikazane u ovom tekstu.
Na dostavljenim stranicama vidljiva je oznaka www.krajinаforce.com i numeracija publikacije (među dostavljenim stranicama nalazi se i strana 235). Tekst je prenet i redigovan prema skenovima koje sam dobio od autora ovog bloga.
Napomena: Radi preglednosti, pojedine duže stavke iz izvora su sažete i jezički prilagođene. Političke ocene, kvalifikacije i tvrdnje o odgovornosti ostavljene su kao deo perspektive korišćenog izvora i ne treba ih automatski tumačiti kao neutralan istoriografski zaključak.
Коментари
Постави коментар