I Jugoslavija je prestala da postoji.

Deklaracija rezolucija o stvaranju „Slobodne Hrvatske“

Zagreb, 31. mart 1941.

Na sastanku velikog dela poslanika i zastupnika vlasti Banovine Hrvatske, zastupnika hrvatskih kulturnih i ekonomskih institucija iz svih istorijskih krajeva Hrvatske bez razlike na političku pripadnost, održanog u Zagrebu 31. marta 1941. godine, izložena je politička situacija i položaj hrvatskog naroda u okviru Jugoslavije posle državnog puča u Beogradu 27. marta i jednodušno doneta sledeća rezolucija:

Deklaracija

„Da hrvatski narod posle ovih događaja ne može više verovati da mu je u Jugoslaviji moguć miran život i nacionalni razvitak, da kod srpskog naroda postoji čvrsta volja da Jugoslavija uđe u rat protiv Nemačke, dok hrvatski narod želi mir i saradnju sa nemačkim narodom i smatra da je srpski narod protiv novog poretka u Evropi,  dok hrvatski narod ima razumevanja i želi jedan novi i pravičniji poredak u Evropi;  dok srpski narod nalazi u službi engleske politike koja i iz sopstvenih interesa svim silama radi na tome da na Balkanu izazove nemir, nered i rat, dok hrvatski narod ne želi da služi interesima Engleske, koja je uvek podržavala hegemoniju Srba nad Hrvatima“...

I Jugoslavija je prestala da postoji.

Stvara se slobodna Hrvatska država u svojim istorijskim i etnografskim granicama, uključujući tu Prekomurje, Međumurje, Slavoniju, Dalmaciju, Bosnu i Hercegovinu i hrvatski deo Vojvodine.

II Do donošenja ustava (odnosno zakona državne vlasti) izvršnu i zakonodavnu vlast vrši nova hrvatska nacionalna vlada sa sedištem u Zagrebu.

III Dostavljajući ovu odluku vladi Rajha, hrvatski predstavnici mole vladu Rajha da izdejstvuje priznanje hrvatske države od strane sila Osovine.

IV Radi obezbeđenja samostalnosti i nezavisnosti novostvorene hrvatske države predstavnici hrvatskog naroda, u ime čitavog hrvatskog naroda, mole vladu Rajha za neposrednu zaštitu i pomoć...

Šta pokazuje ovaj dokument?

Rezolucija je nastala u izuzetno kratkom periodu između vojnog puča u Beogradu 27. marta 1941. i nemačkog napada na Kraljevinu Jugoslaviju 6. aprila. Njen tekst otvoreno dovodi u pitanje opstanak Jugoslavije i traži od nemačke vlade priznanje hrvatske države, kao i njenu „neposrednu zaštitu i pomoć“.

Posebno je značajna teritorijalna odredba. Dokument pod hrvatsku državu uključuje, pored Hrvatske, i Prekomurje, Međumurje, Slavoniju, Dalmaciju, Bosnu i Hercegovinu i hrvatski deo Vojvodine. Dakle, zamišljena teritorija buduće države u ovom dokumentu bila je znatno šira od tadašnje Banovine Hrvatske.

Veza sa nemačkim planom za Jugoslaviju

Samo četiri dana pre datuma navedenog u rezoluciji, 27. marta 1941, Adolf Hitler je izdao Direktivu br. 25 o napadu na Jugoslaviju. U njoj je navedeno da je političku krizu u Jugoslaviji potrebno produbiti, između ostalog, „političkim obećanjima Hrvatima“. Direktiva je istog dana predvidela vojni napad na Jugoslaviju.

To je važno za razumevanje političkog konteksta u kojem je rezolucija nastala. Nemačko rukovodstvo je već nakon 27. marta razmatralo korišćenje hrvatskih separatističkih tendencija u cilju slabljenja jugoslovenske države.

Ko je potpisao rezoluciju?

Prema istraživanju istoričarke Fikrete Jelić-Butić, rezoluciju su potpisali Slavko Kvaternik, Mladen Lorković, Edo Bulat, Josip Tvrtić i M. Lamešić. Od njih su, prema njenom navodu, trojica pripadala ustaškoj grupi, a dvojica desnom krilu Hrvatske seljačke stranke.

Jelić-Butić posebno dovodi u pitanje tvrdnju iz samog uvoda rezolucije da je ona doneta na širokoj skupštini predstavnika različitih političkih i društvenih grupa. Prema njenom istraživanju, rezolucija nije bila rezultat takve široke skupštine. Navodi i svedočenje Ede Bulata da je Kvaternik najpre u okviru ustaške grupe pročitao nacrt deklaracije, nakon čega je konačna verzija potpisana.

Istoriografska napomena: U samom dokumentu se rezolucija predstavlja kao izraz širokog i jednodušnog političkog skupa. Istraživanje Fikrete Jelić-Butić daje drugačiju rekonstrukciju njenog nastanka i ukazuje na značaj ustaške grupe, desnog krila HSS-a i kontakata sa nemačkim predstavnicima. Zbog toga je korisno razlikovati ono što dokument tvrdi o svom poreklu od onoga što istoriografija utvrđuje o njegovom stvarnom nastanku.

Od rezolucije do proglašenja NDH

Nemački napad na Jugoslaviju počeo je 6. aprila 1941. godine. Četiri dana kasnije, 10. aprila, Slavko Kvaternik je u Zagrebu proglasio Nezavisnu Državu Hrvatsku. Istorijska literatura beleži da je Kvaternikovo proglašenje bilo povezano sa ustaškim pokretom i nemačkim vojnim prisustvom u Zagrebu.

Tako se u veoma kratkom vremenskom razmaku mogu pratiti tri povezana događaja: puč 27. marta, nemačka Direktiva br. 25 istog dana, zatim pokušaji hrvatskih separatističkih i ustaških krugova da od Berlina dobiju podršku za stvaranje hrvatske države, a potom proglašenje NDH 10. aprila 1941. 

 

Izvor

Tekst deklaracije prenet je prema fotografisanom izvoru koji sadrži naslov „Ustaška deklaracija — rezolucija o stvaranju 'Slobodne Hrvatske'“, Zagreb, 31. marta 1941. Uz dokument je naveden izvor: „V. Terzić, n. d., 498.“

Za istorijski kontekst korišćena su istraživanja Fikrete Jelić-Butić, dokument Direktive br. 25 od 27. marta 1941. i hronološki zapisi o događajima u martu 1941.