Jugoslavija, nemoguća država

Memorandum Hrvatskog bloka Međunarodnoj konferenciji u Đenovi 1922. godine

Memorandum Hrvatskog bloka upućen Međunarodnoj konferenciji u Đenovi 1922. godine predstavlja značajan primarni izvor za razumevanje političkih stavova hrvatske opozicije u prvim godinama Kraljevine SHS.

Dokument pokazuje kako je Hrvatski blok posmatrao položaj Hrvatske, odnos prema Beogradu, pitanje državnopravnog kontinuiteta, kao i teritorijalne i ekonomske posledice posleratnog uređenja Jadrana. Posebno je važno što se u memorandumu ne govori samo o unutrašnjem političkom sporu, već se hrvatsko pitanje nastoji predstaviti kao međunarodno i evropsko pitanje pred stranim silama.

Stjepan Radić, predsednik HRSS-a i ključna figura Hrvatskog bloka u vreme upućivanja Memoranduma 1922. godine

1 Hrvatski blok se direktno obraća Đenovskoj konferenciji

Povod za direktno obraćanje Đenovskoj konferenciji bio je odnos beogradske vlade prema memorandumu Hrvatskog bloka. Dokument navodi da je memorandum bio poslat Nikoli Pašiću, predsedniku beogradske vlade, ali da ga on nije predstavio na konferenciji niti je na njega odgovorio.

Umesto toga, na Đenovsku konferenciju je otišla delegacija pod rukovodstvom Momčila Ninčića, tadašnjeg ministra spoljnih poslova. Hrvatski blok je zbog toga odlučio da svoje stavove ne prepusti isključivo zvaničnoj delegaciji iz Beograda, već da ih neposredno uputi međunarodnoj konferenciji.

Ovaj postupak pokazuje da je već tada postojao ozbiljan spor oko pitanja ko ima pravo da predstavlja hrvatske političke interese pred inostranstvom.

2 Hrvatski blok sebe predstavlja kao predstavnika hrvatskog naroda

U dokumentu se posebno naglašava politička snaga Hrvatskog bloka. Stjepan Radić je sazvao hrvatske narodne zastupnike u Zagrebu kako bi se raspravljalo o memorandumu koji je trebalo uputiti Đenovskoj konferenciji.

Na sednici je zaključeno da memorandum treba poslati na francuskom jeziku, kako bi bio neposredno dostupan učesnicima međunarodne konferencije.

Posebno je značajna formulacija kojom Hrvatski blok sebe opisuje kao „ustavno zastupstvo hrvatskog naroda“. Istovremeno se navodi da je blok imao 63 narodna zastupnika.

To je bilo važno za njihovu političku argumentaciju: nisu želeli da nastupaju kao mala politička grupa, već kao organizovano predstavništvo koje, po sopstvenom shvatanju, ima pravo da govori u ime značajnog dela hrvatskog naroda.

3 Osporava se pravo Beograda da samostalno predstavlja Hrvate

Jedna od centralnih tema memoranduma jeste pitanje predstavljanja Hrvata.

Hrvatski blok smatra da beogradska vlada ne bi trebalo da ima monopol nad predstavljanjem hrvatskih političkih interesa na međunarodnoj sceni. Umesto toga, zahteva da se čuje glas hrvatskih političkih predstavnika.

Ovo nije bio samo spor oko jedne konferencije. U suštini, iza njega se nalazilo mnogo šire pitanje: da li je Hrvatska u novoj državi imala sopstveni politički subjektivitet ili su svi njeni interesi trebalo da budu predstavljani preko centralne vlasti u Beogradu?

Hrvatski blok je očigledno zastupao prvu poziciju.

4 Hrvatski blok ističe podršku obnovi Evrope

Iako je memorandum pre svega usmeren na hrvatsko pitanje, njegovi autori svoje zahteve povezuju sa širim evropskim interesima.

Oni ističu potrebu za političkom i ekonomskom obnovom Evrope posle Prvog svetskog rata i nastoje da pokažu da nerešeni odnosi na Jadranu i unutar nove jugoslovenske države nisu samo lokalni problem.

Njihova logika je da stabilna Evropa zahteva rešavanje spornih pitanja, normalizaciju odnosa među susednim državama i uspostavljanje redovnih političkih i ekonomskih veza.

Na taj način Hrvatski blok svoje zahteve pokušava da predstavi kao deo šireg evropskog pitanja mira, stabilnosti i ekonomske obnove.

5 Pozivaju se na hrvatsku državnopravnu tradiciju

Jedan od најважнијих delova memoranduma odnosi se na istorijsku državnost Hrvatske.

Autori naglašavaju da je hrvatski narod imao sopstvenu državnopravnu tradiciju i institucije i da je kroz dugi istorijski period razvijao sopstveni politički i kulturni život.

Posebno mesto u njihovom argumentu ima 29. oktobar 1918. godine. Prema tekstu memoranduma, tog dana je Hrvatski sabor proglasio potpunu državnu samostalnost.

Ovaj događaj za Hrvatski blok ima veliki značaj jer služi kao osnova njihovog tumačenja događaja iz 1918. godine.

Napomena: Važno je naglasiti da je ovo stav i državnopravna interpretacija Hrvatskog bloka, a ne sama po sebi dokaz da je ta interpretacija bila opšteprihvaćena.

6 Ulazak u zajednicu sa Srbijom i Crnom Gorom predstavljaju kao akt samoopredeljenja

Nastavljajući svoju argumentaciju, Hrvatski blok događaje iz 1918. predstavlja kao proces u dva koraka.

Prvo, prema njihovom tumačenju, Hrvatska je 29. oktobra proglasila državnu samostalnost. Nakon toga je, na osnovu prava naroda na samoopredeljenje, stupila u državnu zajednicu sa Srbijom i Crnom Gorom.

Ova formulacija je veoma značajna jer Hrvatski blok ne opisuje stvaranje nove države kao jednostavno uključivanje Hrvatske u već postojeću Srbiju.

Naprotiv, njihov argument podrazumeva da su Hrvatska i ostali južnoslovenski politički subjekti trebalo da budu posmatrani kao strane koje su ušle u novu zajednicu.

7 Problem nije samo postojanje zajedničke države, već njeno uređenje

Iz memoranduma se vidi da Hrvatski blok svoje nezadovoljstvo nije svodio samo na pitanje da li treba da postoji zajednička država.

Oni govore o državi Srba, Hrvata i Slovenaca, ali istovremeno zahtevaju drugačiji politički i državnopravni položaj Hrvatske.

Zato je ključ njihove pozicije pitanje unutrašnjeg uređenja države, političke ravnopravnosti i prava na samostalno predstavljanje hrvatskih interesa.

Drugim rečima, njihova kritika je usmerena na način funkcionisanja zajedničke države i koncentraciju političke vlasti u Beogradu.

8 Italijansko pitanje predstavljaju kao nerešen problem

Drugi veliki deo memoranduma odnosi se na Italiju i Jadran.

Hrvatski blok smatra da teritorijalna pitanja koja su nastala posle Prvog svetskog rata nisu u potpunosti rešena. Posebno kritikuju Italiju zbog zadržavanja određenih teritorija i nakon obaveza koje su, prema njihovom tumačenju, proizlazile iz Rapalskog ugovora.

Time se italijansko prisustvo na istočnoj obali Jadrana predstavlja kao jedan od ključnih izvora nestabilnosti.

Oni nastoje da pokažu da posledice ratnog i posleratnog uređenja nisu završene potpisivanjem ugovora, već da su pojedina pitanja i dalje proizvodila političke i ekonomske probleme.

9 Tvrdnja o oko 600.000 Hrvata i Slovenaca

Jedna od konkretnijih demografskih tvrdnji u memorandumu jeste da su Italiji Rapalskim ugovorom pripale oblasti u kojima je, prema njihovom navodu, živelo oko 600.000 Hrvata i Slovenaca.

Ovaj broj Hrvatski blok koristi kao argument u kritici posleratnog teritorijalnog uređenja.

Istorijski kontekst: Memorandum je pouzdan dokaz da je Hrvatski blok 1922. iznosio ovu tvrdnju, ali bi sam broj trebalo dodatno proveriti kroz tadašnje popise stanovništva i druge demografske izvore.

10 Italijansko-hrvatski spor vide kao opasnost za mir

Hrvatski blok nerešeno pitanje Italije ne posmatra samo kao teritorijalni spor.

Oni tvrde da takvo stanje stvara „otrovnu atmosferu“ između susednih zemalja i povećava opasnost od novih sukoba.

Prema njihovom argumentu, trajni mir u regionu nije moguć ako ostanu nerešena pitanja granica, teritorija i prava stanovništva.

Tako se hrvatsko pitanje ponovo povezuje sa širim evropskim ciljem — sprečavanjem novih konflikata posle Prvog svetskog rata.

11 Teritorijalni problem povezuju sa ekonomskim posledicama

Memorandum ima i snažnu ekonomsku komponentu.

Hrvatski blok tvrdi da je posleratno teritorijalno uređenje narušilo prirodne saobraćajne i trgovačke veze hrvatskih krajeva sa susednim oblastima.

Posebno se govori o železničkim pravcima prema Mađarskoj, Bosni i unutrašnjosti nove države, kao i o vezama sa Jadranskim morem.

Prema njihovom stavu, ovakva situacija nije štetna samo za Hrvatsku, već i za širu ekonomsku obnovu regiona.

12 Poseban značaj daju Sušaku i Rijeci

Posebno mesto u ekonomskoj argumentaciji imaju Sušak i Rijeka.

Hrvatski blok Sušak i riječku luku predstavlja kao prirodni izlaz na more za šire područje. Pored toga, ističe značaj železničkih veza koje su povezivale jadransku obalu sa unutrašnjošću.

Zbog toga status Rijeke i Sušaka nije predstavljen samo kao pitanje granice ili nacionalnog prestiža. On se predstavlja i kao pitanje trgovine, transporta, železnice i ekonomskog razvoja.

Na taj način autori memoranduma pokušavaju da svoj argument učine prihvatljivim i za međunarodne predstavnike kojima je ekonomska stabilnost Evrope bila jedan od glavnih ciljeva konferencije.

13 Kritika politike beogradske vlade

Na kraju, sve ove teme povezuju se sa širоm kritikom politike beogradske vlade.

Na sednici Hrvatskog bloka u Zagrebu 14. januara 1922. raspravljalo se o političkom položaju u Evropi i u državi Srba, Hrvata i Slovenaca. Sednicom je predsedavao Stjepan Radić, a u dokumentu se navodi veliki broj hrvatskih narodnih zastupnika.

Hrvatski blok svoju poziciju suprotstavlja politici vlade u Beogradu i nastoji da pokaže da postoji organizovana politička snaga која не прихвата начин на који је држава функционисала.

Tako memorandum postaje više od protesta povodom jedne međunarodne konferencije: on predstavlja celovitu političku deklaraciju Hrvatskog bloka o položaju Hrvatske u novoj državi.