Nemačke analize o unutrašnjoj političkoj situaciji u Kraljevini Jugoslaviji
Dokument je posebno zanimljiv zato što Jugoslaviju ne posmatra samo kroz odnos Beograda i Zagreba. Njegov autor pokušava da sagleda čitavu konstrukciju države i postavlja pitanje šta će se dogoditi ukoliko se hrvatsko pitanje rešava tako što se otvara sve više novih nacionalno-teritorijalnih pitanja.
ju njegovom autoru i ne treba ih automatski predstavljati kao neutralnu ili konačnu ocenu tadašnje Jugoslavije.
1. Jugoslavija u trenutku velike evropske krize
U uvodu analize primećuje se da je spoljna politika Jugoslavije u izvesnoj meri otišla u drugi plan. Autor smatra da se neposredna opasnost na Balkanu u tom trenutku smanjila i da je zbog toga pažnja političkih krugova ponovo usmerena prema unutrašnjim problemima države.
U prvi plan dolaze odnosi između Srba i Hrvata, sprovođenje Sporazuma Cvetković–Maček i pitanje budućeg državnog uređenja.
Drugim rečima, nemačka analiza krajem 1939. godine vidi unutrašnje uređenje Jugoslavije kao pitanje koje je postalo jednako važno kao i njena spoljnopolitička pozicija.
2. Osnovni problem: srpsko-hrvatsko nepoverenje
Kao osnovu čitave političke krize dokument navodi dugotrajnu zategnutost između Srba i Hrvata. Posebno se ističe međusobno nepoverenje, koje je prema autoru postojalo već duži niz godina.
U takvoj interpretaciji, problem nije samo u pojedinačnim političkim sporovima. Nepoverenje je postalo širi politički problem koji otežava funkcionisanje zajedničke države.
3. Sporazum Cvetković–Maček kao pokušaj kompromisa
Sporazum Cvetković–Maček sklopljen je 26. avgusta 1939. i njime je osnovana Banovina Hrvatska. Ona je predstavljala pokušaj rešavanja hrvatskog pitanja kroz teritorijalnu autonomiju.
Međutim, nemačka analiza ukazuje na to da sporazum nije predstavljao konačno rešenje jugoslovenskog unutrašnjeg problema.
Naprotiv, odmah se pojavljuju pitanja granica, nadležnosti, službenika, finansija i odnosa između autonomnih hrvatskih institucija i centralne vlasti.
Istorijski izvori potvrđuju da je Banovina Hrvatska bila rezultat pokušaja da se hrvatsko pitanje reši u okviru Kraljevine Jugoslavije, ali da su ostala otvorena pitanja teritorija i konačnog državnog uređenja.
4. Dva različita tumačenja istog sporazuma
Hrvatsko tumačenje
Prema nemačkoj analizi, hrvatska strana smatra da autonomija data Zagrebu nije dovoljna.
Postoji bojazan da centralna vlast kroz administrativne i birokratske mehanizme može ograničiti autonomiju Banovine Hrvatske.
Beogradsko tumačenje
Sa druge strane, u Beogradu postoji strah da bi široka autonomija mogla dovesti do daljeg slabljenja zajedničke države.
Autonomija se zato posmatra u odnosu prema očuvanju jugoslovenske državnosti.
5. Problem Banovine Hrvatske
U dokumentu se posebno naglašava da određivanje konačnih granica Banovine Hrvatske još nije završeno.
Upravo tu nastaje ključni problem: ako je jednoj nacionalnoj zajednici omogućeno posebno teritorijalno uređenje, postavlja se pitanje da li će isto pravo tražiti i druge političke i nacionalne grupe.
Savremena istoriografija takođe potvrđuje da je Banovina Hrvatska obuhvatila veliki deo hrvatskih krajeva, ali i pojedine teritorije izvan dotadašnjih hrvatskih banovina, dok su neka pitanja, uključujući delove Bosne, Baranje i Bačke, ostala predmet političkih sporova.
6. „Domino efekat“ novih banovina
Ovo je jedna od centralnih ideja nemačke analize.
Nakon stvaranja Banovine Hrvatske pojavljuje se zahtev za stvaranjem posebne slovenačke jedinice. Zatim se otvara pitanje Bosne i Hercegovine, a dokument upozorava i na mogućnost novih teritorijalnih zahteva.
7. Bosna i Hercegovina kao novo žarište
U dokumentu se posebno navodi zahtev da Bosna i Hercegovina dobije posebnu administrativnu jedinicu.
Autor analize smatra da bi takav zahtev otvorio izuzetno komplikovana pitanja jer bi se istovremeno pojavili hrvatski, srpski i muslimanski politički interesi.
Savremeni istorijski pregled potvrđuje da je stvaranje Banovine Hrvatske 1939. promenilo granice među banovinama na prostoru Bosne i Hercegovine i da je nakon toga borba različitih nacionalnih politika oko budućeg statusa Bosne dodatno zaoštrena.
8. Srpska dilema oko Bosne i Hercegovine
Nemačka analiza srpsku poziciju predstavlja kao dilemu.
Ako se ne stvori posebna bosansko-hercegovačka jedinica, postoji mogućnost da hrvatska politika traži priključenje krajeva Bosne i Hercegovine sa hrvatskim stanovništvom Banovini Hrvatskoj.
Ako se, međutim, formira posebna Bosna i Hercegovina, dobija se još jedna teritorijalna jedinica koja dodatno menja unutrašnju strukturu Jugoslavije.
9. Hrvatski teritorijalni zahtevi
Dokument navodi da se hrvatski zahtevi ne završavaju postojećom teritorijom Banovine Hrvatske.
Pominju se krajevi oko Sombora i Subotice, kao i hrvatska naselja u Bačkoj i Baranji.
Autor istovremeno pravi razliku između etničkog argumenta i interesa čitave države. Zahtev može imati određenu etničku logiku, ali se sa stanovišta celokupne države smatra potencijalno opasnim.
10. Nacionalno pitanje postaje pitanje državne administracije
Dokument posebnu pažnju posvećuje promenama u administraciji.
Autonomija nije predstavljena samo kao pitanje političkih deklaracija. Ona podrazumeva stvarnu kontrolu nad administrativnim aparatom, policijom, finansijama, privrednim institucijama i službenicima.
Zato nemačka analiza promenu kadrovske strukture u Hrvatskoj posmatra kao jedan od konkretnih pokazatelja koliko je sporazum promenio odnos između Zagreba i Beograda.
11. Maček između Beograda i hrvatskih radikala
Jedan od važnih zaključaka dokumenta jeste da se hrvatska politika ne može svesti na jednu političku poziciju.
Vladko Maček je predstavljen kao političar koji pokušava da pregovorima sa Beogradom obezbedi hrvatsku autonomiju.
Istovremeno postoji radikalniji hrvatski nacionalistički pravac koji smatra da je Maček previše popustljiv i da sporazum ne rešava hrvatsko pitanje.
Istorijski izvori potvrđuju da su ustaše nakon stvaranja Banovine Hrvatske pojačale kampanju protiv HSS-a i Mačekove politike.
12. Radikalizacija hrvatske omladine
Nemački autor posebnu pažnju posvećuje studentskim izborima u Zagrebu i rezultatima koje koristi kao pokazatelj političkog raspoloženja dela hrvatske omladine.
U dokumentu se navode rezultati glasanja na pravnom i ekonomskom fakultetu i naglašava se uspeh hrvatskih nacionalista.
Za autora analize to predstavlja znak da se deo hrvatske omladine udaljava od Mačekove kompromisne politike.
13. Mačekov problem: kompromis sa Beogradom nije dovoljan radikalima
U nemačkoj interpretaciji Maček se nalazi između dve političke potrebe.
- prema Beogradu mora da pregovara kako bi dobio institucionalne ustupke;
- unutar Hrvatske mora da odgovara na pritisak radikalnijih nacionalističkih grupa;
- mora da održava političku kontrolu nad sopstvenim biračkim telom.
Zbog toga sporazum sa Beogradom istovremeno predstavlja politički uspeh Mačekove politike i izvor napada njegovih radikalnih protivnika.
14. Srpska strana takođe je pod pritiskom
Nemačka analiza ne prikazuje Beograd kao potpuno slobodnog aktera koji može jednostavno da vrati prethodno stanje.
Jednom kada je hrvatska autonomija uspostavljena, povratak na raniji model centralizma postaje politički veoma težak.
Istovremeno, dalje ustupanje autonomije otvara mogućnost novih zahteva.
15. Sukob se spušta u svakodnevni život
Dokument navodi da su se političke tenzije prenosile i na međusobne odnose službenika i stanovništva.
Autor pominje žalbe Srba i Hrvata na postupanje prema pripadnicima njihove zajednice, kao i nasilne incidente između službenika u pojedinim mestima.
Na taj način nacionalni problem prestaje da bude isključivo problem političkih elita i postaje problem svakodnevnog funkcionisanja države.
16. Spoljni faktori dodatno komplikuju situaciju
Nemački dokument hrvatsku opoziciju posmatra i kroz prizmu stranog uticaja. Pominju se Italija i Velika Britanija, dok se istovremeno upozorava na širi položaj Jugoslavije između Italije, Mađarske i Bugarske.
Time unutrašnja kriza dobija međunarodnu dimenziju. Nacionalni politički sukobi više nisu samo pitanje unutrašnje organizacije države, već se odvijaju u okolnostima evropskog rata i promena odnosa snaga.
17. Šta nemačka analiza vidi kao najveću dilemu?
Kada se svi delovi dokumenta povežu, pojavljuje se osnovna dilema jugoslovenske politike krajem 1939. godine.
Centralizacija
Povratak snažnijoj centralnoj vlasti mogao bi da izazove novo hrvatsko nezadovoljstvo i političku reakciju.
Dokument čak navodi da povratak nekoj vrsti autoritativnog režima više nije izgledao realno.
Dalja federalizacija
Širenje autonomije i stvaranje novih nacionalnih teritorijalnih jedinica moglo bi da dodatno oslabi centralnu državu.
Svaka nova jedinica istovremeno bi otvarala pitanje novih granica i novih nacionalnih zahteva.
18. „Zatvoreni krug“ jugoslovenske unutrašnje politike
Kada se nemačka analiza pročita kao celina, može se rekonstruisati svojevrsni politički lanac uzroka i posledica.
19. Zašto je Bosna i Hercegovina posebno važna u ovoj konstrukciji?
Bosna i Hercegovina zauzima posebno mesto u nemačkoj analizi zato što se na njenom prostoru ukrštaju različiti teritorijalni i nacionalni interesi.
Nakon stvaranja Banovine Hrvatske pitanje Bosne više nije bilo samo pitanje odnosa između Beograda i Zagreba. Ono je postalo pitanje budućeg unutrašnjeg uređenja cele države.
Upravo zato nemački dokument smatra zahtev za posebnom bosansko-hercegovačkom jedinicom posebno osetljivim.
20. Pitanje koje dokument postavlja: može li Jugoslavija ostati ista?
Iz čitave analize proizlazi mnogo dublje pitanje od samog sporazuma Cvetković–Maček.
Upravo se u toj dilemi nalazi najveći deo pesimizma nemačke analize.
21. Jugoslavija između centralizma i federalizma
22. Poseban problem: povratak diktaturi
Dokument izričito razmatra i mogućnost povratka autoritativnijem režimu, kakav je postojao u ranijim fazama jugoslovenskog političkog života.
Međutim, autor procenjuje da se takav model više ne može jednostavno obnoviti.
Prema njegovoj proceni, pokušaj da se država ponovo centralizuje silom mogao bi proizvesti mnogo ozbiljniju političku reakciju.
Tako se i ova mogućnost zatvara kao jednostavno rešenje.
23. Zašto je analiza važna?
Vrednost ovog dokumenta nije samo u tome što govori o Srbima i Hrvatima. On pokazuje kako je jedan strani posmatrač krajem 1939. pokušavao da razume unutrašnju konstrukciju Kraljevine Jugoslavije.
Iz njegovog ugla, problem nije bio samo u tome što su se Beograd i Zagreb međusobno sporili.
Mnogo ozbiljnije pitanje bilo je šta će se dogoditi kada se jednom započne proces teritorijalnog preuređenja države.
Banovina Hrvatska tako u ovoj analizi predstavlja istovremeno pokušaj stabilizacije i početak novih pitanja.
24. Zaključak nemačke analize u jednoj konstrukciji
Prema nemačkoj proceni od 25. novembra 1939, Kraljevina Jugoslavija nalazila se u situaciji u kojoj stari model centralizovane države više nije mogao jednostavno da bude vraćen, dok je novo federalno preuređenje otvaralo čitav niz novih nacionalnih i teritorijalnih pitanja.
Srpsko-hrvatski spor predstavljao je početnu tačku problema, ali se nakon Sporazuma Cvetković–Maček pitanje proširilo na Sloveniju, Bosnu i Hercegovinu, teritorijalne granice, administraciju i budući oblik cele države.
U takvoj interpretaciji, ključni problem nije samo pitanje ko dobija više autonomije, već pitanje na kom principu uopšte treba da bude organizovana jugoslovenska država.
25. Konačna šema
Izvori i literatura
Primarni izvor: nemačka analiza pod naslovom „Nemačke analize o unutrašnjoj političkoj situaciji u Kraljevini Jugoslaviji“, 25. novembar 1939.
Istorijski kontekst: Hrvatska enciklopedija, odrednice „Banovina Hrvatska“, „Jugoslavija“, „Maček, Vladko“, „Bosna i Hercegovina“ i „Ustaše“.
Ovaj tekst razlikuje sadržaj nemačkog dokumenta od naknadne istoriografske interpretacije. Tamo gde se navode konkretne procene iz nemačkog dokumenta, one se predstavljaju kao procene autora dokumenta, a ne kao neupitne činjenice.
Коментари
Постави коментар